Wat is een ATEX-zone?
Een ATEX-zone is een plaats waar een explosieve atmosfeer kan voorkomen, ingedeeld naar hoe vaak en hoe lang die atmosfeer optreedt. Zo staat het in bijlage I van Richtlijn 1999/92/EG, de werkplekrichtlijn. Een explosieve atmosfeer is een mengsel van lucht met brandbaar gas, damp, nevel of stof, waarin een ontsteking zich door het hele mengsel uitbreidt. Er zijn zes zones: drie voor gas en drie voor stof.
De zone is een eigenschap van de plek, niet van de lamp. De Europese Commissie zegt het in haar ATEX-richtsnoeren zo: groep en categorie zijn eigenschappen van het apparaat, de zone is een eigenschap van de fysieke plek en van de kans dat daar een explosieve atmosfeer is. De wettelijke markering op een lamp noemt daarom geen zone, maar een groep en een categorie, zoals II 2 G. Hoe je die regel ontleedt, lees je in ATEX-markering lezen.
Als tabel: de zes zones
| Zone | In werkvloertaal | Stof of gas |
|---|---|---|
| Zone 0 | voortdurend, lang of herhaaldelijk | gas, damp of nevel |
| Zone 1 | af en toe, onder normaal bedrijf | gas, damp of nevel |
| Zone 2 | niet waarschijnlijk, en dan kort | gas, damp of nevel |
| Zone 20 | voortdurend, lang of herhaaldelijk | wolk brandbaar stof |
| Zone 21 | af en toe, in normaal bedrijf | wolk brandbaar stof |
| Zone 22 | niet waarschijnlijk, en dan kort | wolk brandbaar stof |
Wat is het verschil tussen zone 1 en zone 2?
Het verschil tussen zone 1 en zone 2 is hoe waarschijnlijk een explosieve gasatmosfeer is. In zone 1 kan die onder normaal bedrijf af en toe aanwezig zijn. In zone 2 is dat onder normaal bedrijf niet waarschijnlijk, en als het toch gebeurt, duurt het kort. Bij zone 2 hoort volgens de richtlijn apparatuur van categorie 1, 2 of 3, bij zone 1 alleen categorie 1 of 2.
De wettekst van Richtlijn 1999/92/EG, letterlijk:
- Zone 1: “Een plaats waar een explosieve atmosfeer, bestaande uit een mengsel van brandbare stoffen in de vorm van gas, damp of nevel met lucht, onder normaal bedrijf waarschijnlijk af en toe aanwezig kan zijn.”
- Zone 2: “Een plaats waar de aanwezigheid van een explosieve atmosfeer, bestaande uit een mengsel van brandbare stoffen in de vorm van gas, damp of nevel met lucht, onder normaal bedrijf niet waarschijnlijk is en waar, wanneer dit toch gebeurt, het verschijnsel van korte duur is.”
“Normaal bedrijf” betekent in de richtlijn: installaties worden binnen hun ontwerpparameters gebruikt. Hetzelfde onderscheid geldt voor stof, tussen zone 21 en zone 22.
In welke zone is de kans op een explosief mengsel het grootst?
De kans op een explosief mengsel is het grootst in zone 0 voor gas en in zone 20 voor stof. In beide zones is de explosieve atmosfeer volgens Richtlijn 1999/92/EG “voortdurend, gedurende lange perioden of herhaaldelijk aanwezig”. Daar mag alleen apparatuur van categorie 1 komen, het hoogste beschermingsniveau. Een lamp van categorie 2 is in zone 0 en zone 20 dus niet genoeg.
De volledige wettekst voor zone 0: “Een plaats waar een explosieve atmosfeer, bestaande uit een mengsel van brandbare stoffen in de vorm van gas, damp of nevel met lucht voortdurend, gedurende lange perioden of herhaaldelijk aanwezig is.”
De Europese Commissie noemt het beschermingsniveau van categorie 1 “very high”, van categorie 2 “high” en van categorie 3 “normal”. Waar een zaklamp voor zone 0 en zone 20 aan moet voldoen, staat op zaklamp voor zone 0 en zone 20. Twijfel je tussen een lamp voor zone 0 en een voor zone 1: een lamp van categorie 1 mag in zone 0, 1 en 2, een lamp van categorie 2 alleen in zone 1 en 2. Voor zone 1 en 2 staan de lampen op zaklamp voor zone 1 en 2.
Wat betekenen zone 20, 21 en 22 bij stof?
Zone 20, 21 en 22 zijn de stofzones: dezelfde indeling als zone 0, 1 en 2, maar voor een explosieve atmosfeer in de vorm van een wolk brandbaar stof in lucht. In zone 20 is die wolk voortdurend, lang of herhaaldelijk aanwezig, in zone 21 in normaal bedrijf af en toe, en in zone 22 is hij niet waarschijnlijk en dan van korte duur.
De wettekst van Richtlijn 1999/92/EG, letterlijk:
- Zone 20: “Een plaats waar een explosieve atmosfeer, bestaande uit een wolk brandbaar stof in lucht voortdurend, gedurende lange perioden of herhaaldelijk aanwezig is.”
- Zone 21: “Een plaats waar een explosieve atmosfeer, in de vorm van een wolk brandbaar stof in lucht, in normaal bedrijf af en toe aanwezig kan zijn.”
- Zone 22: “Een plaats waar de aanwezigheid van een explosieve atmosfeer in de vorm van een wolk brandbaar stof in lucht bij normaal bedrijf niet waarschijnlijk is en wanneer dit toch gebeurt, het verschijnsel van korte duur is.”
Stof dat stilligt, telt ook mee: lagen, afzettingen en hopen brandbaar stof worden volgens de richtlijn op dezelfde manier behandeld als elke andere bron die een explosieve atmosfeer kan veroorzaken.
Een lamp voor een stofzone moet voor stof geschikt zijn, niet alleen voor gas. Je ziet dat aan de D in de markering, met beschermingsniveau (EPL) Da, Db of Dc. Een lamp met alleen een G-regel is gemarkeerd voor gas.
Welke categorie apparatuur hoort bij welke zone?
Bij zone 0 en zone 20 hoort categorie 1, bij zone 1 en zone 21 categorie 1 of 2, en bij zone 2 en zone 22 categorie 1, 2 of 3. Zo staat het in bijlage II van Richtlijn 1999/92/EG, met de voorwaarde dat het apparaat geschikt is voor gas of stof, naar gelang de plek. Volgens die koppeling mag een hogere categorie ook in een lichtere zone, andersom niet.
| Zone | Categorie | Beschermingsniveau (EPL) |
|---|---|---|
| Zone 0 | 1G | Ga |
| Zone 1 | 1G of 2G | Ga of Gb |
| Zone 2 | 1G, 2G of 3G | Ga, Gb of Gc |
| Zone 20 | 1D | Da |
| Zone 21 | 1D of 2D | Da of Db |
| Zone 22 | 1D, 2D of 3D | Da, Db of Dc |
De ATEX-categorie (1, 2, 3) komt uit de Europese wet. Het beschermingsniveau EPL (Ga, Gb, Gc en Da, Db, Dc) komt uit de norm IEC 60079-0 en loopt gelijk met die categorieën. Op een markering als II 2 G Ex ib IIC T4 Gb staan ze allebei: 2 G is de categorie, Gb het EPL.
Drie kanttekeningen bij die koppeling:
- Het explosieveiligheidsdocument gaat voor. De koppeling geldt alleen voor zover het explosieveiligheidsdocument op basis van de risicobeoordeling geen andere eisen stelt. Volgens de Commissie kunnen lidstaten de normale koppeling voor bepaalde situaties ook hebben aangepast.
- Een lamp die meegaat, kies je voor de zwaarste zone. De praktijkgids van de Commissie zegt: wordt een verplaatsbaar arbeidsmiddel zowel in zone 1 als in zone 2 gebruikt, dan moet het voldoen aan de eisen voor zone 1.
- De categorie is niet het enige. Ook temperatuurklasse, beschermingswijze en explosiegroep tellen mee, afhankelijk van de stoffen op de plek. Meer daarover in temperatuurklassen en gasgroepen.
Wie bepaalt de zone, en wanneer is een explosieveiligheidsdocument verplicht?
De werkgever bepaalt de zones: hij deelt de plaatsen waar explosieve atmosferen kunnen voorkomen in zones in. In Nederland staat dat in het Arbobesluit. Kunnen er op je werkplek explosieve atmosferen voorkomen, dan worden de gevaren als onderdeel van de RI&E beoordeeld en schriftelijk vastgelegd in een explosieveiligheidsdocument, vóór het werk begint. Daarin staat welke gebieden in zones zijn ingedeeld.
Het document is niet eenmalig. Het wordt herzien bij belangrijke wijzigingen, uitbreidingen of verbouwingen van de arbeidsplaats, de arbeidsmiddelen of het arbeidsproces.
Op de plek zelf kan een waarschuwingsbord staan. Plaatsen waar een explosieve atmosfeer kan voorkomen, krijgen waar nodig een driehoekig bord met zwarte letters op een gele achtergrond en een zwarte rand.
Weet je de zone niet, vraag dan naar het explosieveiligheidsdocument. Werk je als aannemer op het terrein van een ander bedrijf, lees dan hoe de verantwoordelijkheid verdeeld is in ATEX-zones per sector. Welke lamp bij jouw zone past, vind je via het overzicht per zone en op zaklamp voor zone 1 en 2.