Bij reinigingswerk in een met kolen gestookte ketelinstallatie ontstond een explosie waarbij twee medewerkers om het leven kwamen. De oorzaak was een lamp met een defecte aansluitingskabel: door kortsluiting raakte opstuivend kolenstof ontstoken. Dat voorbeeld staat in de praktijkgids van de Europese Commissie bij de werkplekrichtlijn 1999/92/EG.
In welke sectoren kan explosiegevaar ontstaan?
Explosiegevaar kan volgens de praktijkgids van de Europese Commissie in veel branches ontstaan: onder meer de chemische industrie, raffinaderijen, gasbedrijven, energiecentrales, afvalwaterzuivering, houtverwerking, verfspuiterijen, landbouw, metaalverwerking, de levensmiddelen- en veevoederindustrie, de farmaceutische industrie en recyclingbedrijven. Soms gaat het om gas of damp, soms om stof.
| Branche | Waar het risico zit volgens de Commissie |
|---|---|
| Chemische industrie | brandbare gassen, vloeistoffen en vaste stoffen in processen |
| Raffinaderijen | brandbare koolwaterstoffen |
| Gasbedrijven | aardgas dat vrijkomt bij lekkages |
| Vuilstort, weg- en waterbouw | gassen die zich ophopen in slecht geventileerde tunnels en kelders |
| Afvalverwerking | gistingsgassen in waterzuiveringsinstallaties |
| Landbouw | biogas dat ontsnapt, bijvoorbeeld door lekkages |
| Verfspuiterijen | overspray en dampen van oplosmiddelen in spuitcabines |
| Farmaceutische industrie | alcohol als oplosmiddel; hulpstoffen zoals lactose |
| Recyclingbedrijven | houders met restanten brandbaar gas of vloeistof; papier- of kunststofstof |
| Energiecentrales | kolenstof bij transport, vermaling en droging |
| Houtverwerking | houtstof, bijvoorbeeld in filters of silo’s |
| Metaalverwerking | metaalstof bij slijpen, vooral bij lichte metalen |
| Levensmiddelen en veevoeder | transport en opslag van graankorrels en suiker; afzuigen en scheiden in filters |
Dat je bedrijf in een van deze branches werkt, zegt nog niet welke zones er zijn. De werkgever deelt de plaatsen waar explosieve atmosferen kunnen voorkomen in zones in en legt dat vast in het explosieveiligheidsdocument. In Nederland staat die plicht in het Arbobesluit, als onderdeel van de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E).
Een paar gebieden vallen buiten deze werkplekregels: plekken voor de medische behandeling van patiënten, het gebruik van gastoestellen, werk met springstoffen en chemisch instabiele stoffen, en de winningsindustrie (in Nederland: dagbouw, ondergronds en via boringen).
Raffinaderijen en petrochemie: wat maakt het daar gevaarlijk?
In raffinaderijen zijn de gebruikte koolwaterstoffen volgens de Europese Commissie allemaal brandbaar. Afhankelijk van hun vlampunt kunnen ze al bij omgevingstemperatuur een explosieve atmosfeer vormen. De omgeving van aardolieverwerkende installaties wordt meestal als explosiegevaarlijke plaats beschouwd. In de chemische industrie ontstaan explosieve mengsels bij het omzetten en verwerken van brandbare gassen, vloeistoffen en vaste stoffen.
Wat dat betekent voor een lamp:
- Gas, dus een G op de markering. Een apparaat moet geschikt zijn voor gas (G) of stof (D), naar gelang de plek.
- De gasgroep. Een lamp met IIC mag bij alle gassen, dus ook bij IIA en IIB. Alle vijf de lampen bij Zaklampwinkel hebben IIC. Meer daarover op gasgroepen.
- Meerdere stoffen tegelijk. Zijn er meerdere brandbare gassen, dampen of stoffen, dan gaan de veiligheidsmaatregelen uit van het grootste mogelijke risico.
- Je loopt door meerdere zones. Een draagbaar arbeidsmiddel kies je voor de zwaarste zone waar het komt. Gebruik je het in zone 1 en zone 2, dan moet het voldoen voor zone 1.
Welke categorie bij welke zone hoort, staat op ATEX-zones; de lampkeuze op zaklamp voor zone 0 en zaklamp voor zone 1 en 2.
Nitecore noemt de petrochemische en chemische industrie als toepassing van de Nitecore EF1 ATEX Zaklamp. Volgens het certificaat LCIE 16 ATEX 3006 van 29 maart 2016 en de handleiding is die gemarkeerd als II 2 G Ex d IIC T6 Gb: alleen voor gas, niet voor stof. Hij is verkrijgbaar bij Zaklampwinkel.
Geldt ATEX aan boord van een schip?
Nee, de ATEX-productrichtlijn 2014/34/EU geldt niet voor zeeschepen en mobiele offshore-installaties, en ook niet voor de uitrusting aan boord. Voor apparatuur aan boord van een schip geldt volgens de Europese Commissie alleen de richtlijn scheepsuitrusting (MED), met het stuurwiel-merk (wheel mark). De werkplekrichtlijn 1999/92/EG geldt niet voor vervoer over water waarop internationale overeenkomsten zoals die van de IMO van toepassing zijn.
Twee kanttekeningen uit dezelfde bronnen:
- Vervoermiddelen die bedoeld zijn voor gebruik in een potentieel explosieve atmosfeer zijn volgens de werkplekrichtlijn niet uitgesloten.
- Volgens de Commissie zijn de bouweisen voor explosieveilige apparatuur op zee in het algemeen dezelfde als aan land.
Deze site geeft geen advies over lampen aan boord.
Waar ontstaat stofexplosiegevaar?
Stofexplosiegevaar ontstaat volgens de Europese Commissie onder meer bij kolenstof in energiecentrales, houtstof in filters en silo’s, metaalstof bij het slijpen van vooral lichte metalen, lactose in de farmaceutische industrie en papier- of kunststofstof bij recycling. Het ongeluk in de kolengestookte ketelinstallatie bovenaan deze pagina is een stofexplosie.
Voor een lamp betekent stof:
- Een D op de markering. Zonder D is een lamp niet gemarkeerd voor stof. De Nitecore EF1 heeft volgens certificaat en handleiding alleen een G-markering en is dus niet gemarkeerd voor stofzones.
- De stofgroep. IIIC dekt ook IIIA en IIIB. De vier Fenix-lampen bij Zaklampwinkel hebben IIIC. Welke stoffen bij welke groep horen, staat op gasgroepen.
- De categorie. Bij zone 20 hoort volgens de werkplekrichtlijn categorie 1. Van de vijf lampen heeft alleen de Fenix WF11E die, met de markering
II 1 D Ex ia IIIC T130°C Da IP66/IP67.
De Fenix WF11E ATEX Zaklamp is volgens zijn certificaat bedoeld voor stofzone 20, 21 en 22 en gaszone 0, 1 en 2, en is verkrijgbaar bij Zaklampwinkel.
Je werkt als aannemer op het terrein van een ander: wie bepaalt wat?
Werken meerdere bedrijven op één terrein, dan is elke werkgever verantwoordelijk voor alles wat onder zijn eigen toezicht valt. De werkgever die verantwoordelijk is voor de arbeidsplaats coördineert de maatregelen en legt het doel van die coördinatie vast in het explosieveiligheidsdocument. Dat staat in artikel 6 van Richtlijn 1999/92/EG en in het Arbobesluit.
Voor jou als aannemer betekent dat:
- Vraag naar het explosieveiligheidsdocument van de werkplek. Daarin staat welke plaatsen in zones zijn ingedeeld en hoe de coördinatie geregeld is. Het document is er vóór het werk begint.
- Je eigen werkgever blijft verantwoordelijk voor wat onder zijn toezicht valt.
- Vraag vóór je begint welke zones er zijn op de plekken waar je komt, en kies je lamp voor de zwaarste daarvan.
- Werkkleding telt ook. In zones krijgen werknemers werkkleding die geen elektrostatische ontlading geeft die een explosieve atmosfeer kan ontsteken.
Waarom vraagt een tank of put extra aandacht?
Een tank, put of kanaal vraagt extra aandacht omdat gassen zich verschillend gedragen. Volgens de praktijkgids van de Europese Commissie zakken zware gassen en dampen, zoals propaan, naar beneden en komen ze in putten, kanalen en schachten terecht. Lichte gassen zoals waterstof en methaan verspreiden zich juist naar boven, tenzij ze ingesloten zijn.
Welke zone de binnenkant van een tank of een put heeft, staat niet op deze site: dat legt de werkgever vast in het explosieveiligheidsdocument. Wat wel geldt:
- Kom je met dezelfde lamp bij de tank én eromheen, kies hem dan voor de zwaarste zone waar hij komt.
- Wordt de plek ingedeeld als zone 0, dan hoort daar volgens de werkplekrichtlijn een lamp van categorie 1 bij. De Fenix WF11E is de enige van de vijf lampen bij Zaklampwinkel met categorie 1; zie zaklamp voor zone 0.
- Gaat het om gaszone 1 of 2, dan komen ook de Fenix WF30RE 2025 ATEX Zaklamp, de Fenix WH35RE en de Nitecore EF1 in aanmerking, als hun markering past bij de stoffen op die plek.
